De trap aan het einde van Europa

Aan de rand van Europa zijn er trappen. Ze liggen in Odessa, Oekraïne, dalen af naar de Zwarte Zee en werden wereldberoemd door een Sovjet-Russische filmklassieker. Reporter Gert Corremans reisde ernaartoe met bus en trein en bezocht onderweg de steden Lviv en Kiev. Niet uit vliegschaamte, maar omdat traag reizen Europa weer groot maakt.

Tekst en foto’s Gert Corremans

4

Als student zag ik de stille film Pantserkruiser Potemkin van Sergej Eisenstein uit 1925. Sovjetpropaganda om u tegen te zeggen, maar ook Grote Filmkunst. In de sleutelscène richt het leger van de tsaar een slachtpartij aan op de monumentale trap van Odessa. Een moeder wordt neergeschoten, haar kinderwagen begint langzaam naar beneden te rollen. De camera zoomt in op de baby, treden glijden door het beeld. De scène is in Hollywood vaak geïmiteerd, maar mij is de trap bijgebleven. Hij ligt oostelijker dan Istanbul. De treden zijn breed genoeg om vorsten en hun gevolg te laten afdalen naar de Zwarte Zee. Europa houdt hier niet op, maar je krijgt wel de indruk. Voor een reis over land kan ik me geen dramatischer eindpunt voorstellen. Ik heb drie weken vakantie en stap in Brussel op de Flixbus.

Bij de Oekraïense grens: EU-burgers eerst

Veel auteurs hebben het al benadrukt, van Stefan Zweig tot Geert Mak: het Europa van voor 1914 hing veel hechter aaneen. De Russische adel sprak uitstekend Frans en je reisde zonder paspoort van Moskou naar Lissabon. Door dat Europa loopt een nieuw ijzeren gordijn, dat samenvalt met de grens van de Europese Unie. Dat is de realiteit waarmee de Pools-Oekraïense grens me confronteert. Hemelhoge afrasteringen en prikkeldraad. Na 27 uur op de bus hoop ik op een vlotte grensoversteek en als EU-burger geniet ik dat privilege. De rij voor EU-burgers telt één reiziger, die voor niet EU-burgers honderden. De strenge douanier verwondert zich kort over haar Belg van de dag, maar verliest meteen haar interesse.

Achter het grensgordijn duikelt het welvaartspeil naar beneden. Asfalt verkruimelt, beton verbrokkelt, verf schilfert af. In een met tapijtjes, een paternoster en een icoon versierde minibus stuiter ik naar Lviv. Marshrutkas heten deze ondingen op ongeveer vier wielen. Lviv wordt belegerd door grauwe, verweerde hoogbouwwijken uit Stalins tijd. In Polen of Slowakije zouden ze allang vrolijk bijgeverfd zijn.

Lviv: Wenen zonder bontjassen maar mét taart

De grimmigheid verdampt in het historisch centrum van Lviv, dat door Unesco erkend is als werelderfgoed. Auto’s ontwijken kuilen in het wegdek, tramwielen knarsen in hun rails en er is te weinig geld om de neoclassicistische gevels en jugendstilgevels op te knappen die tot kilometers ver van het centrale Rynokplein de straten afzomen. Dit is Wenen zonder bontjassen. Of Krakau, de zusterstad van Lviv, in de vroege jaren 1990. Naar Oekraïense normen heeft Lviv overschot, naar Europese normen is het harken. Wat opvalt, is de hardnekkigheid waarmee de stad haar culturele, literaire en gastronomische tradities in stand houdt. Lviv en Krakau waren de zwaartepunten van de historische landstreek Galicië. Toen Polen van de kaart verdween, kreeg de Poolse cultuur asiel aan de universiteit van Lviv, waar bovendien de Oekraïense identiteit ontstond. Ook Joden, Duitsers, Oostenrijkers en zelfs Armeniërs breiden mee aan het culturele lappendeken dat Lviv in de negentiende eeuw was.

Druipt de weemoed van de dakranden in Lviv? Niet overal. Het Rynokplein trekt hordes toeristen, vooral Duitsers. De renaissancepaleizen glimmen hier als nieuw. In de omliggende stegen bezoedelt universele horeca, van Thai tot veggiebar, het middeleeuwse straatbeeld. Vier kathedralen, jawel vier, knokken om de skyline, met kerken, kloosters en stadswallen als rivalen. Ik raad je aan om de Armeense kathedraal te bezoeken, een doolhof van passages en patio’s. En de Boimkapel, een absurd barokke grafkapel. Een bozige vrouw bewaakt de toegang. Ze houdt de wachtrij lang en de sfeer binnen sereen. Voor covid-19 stevende Lviv af op overtoerisme, nu krijgt de universele horeca klappen.

Pintjes voor het Kremlin

Brand misschien een symbolisch kaarsje voor het bruisende stadsleven van Lviv en voor de Europese toekomst waar de bewoners naar verlangen. Kerken genoeg. De culturele mix die hier bestaat, kan me weken zoet houden. Ik observeer de schaakspelers op Prospekt Svobody en grinnik om de kinderen die bij de opera rondsnorren in elektrische autootjes. Ik bestel koffie en taart alsof ik in Wenen ben bij Lviv Coffee Manufacture. Ik bezoek het blitse museum van brouwerij Lvivarnya, die vroeger pintjes leverde aan het Kremlin. De kleurrijke koepel van een voormalige synagoge steekt uit boven de stadsmarkt van Krakivsky Rynok. In de vleeshal zijn alle kramen bemand door vrouwen in schorten. ‘Very Soviet’, zou YouTube-ster Bald and Bankrupt zeggen. (Check zijn reportages over Oost-Europa).

In Lviv moet je wandelen. Je kan de tram of de bus nemen, maar de lanen met platanen zijn gemaakt om te flaneren, wat in de negentiende eeuw toch de mode was. Het openluchtmuseum Shevchenko Hai is een topbestemming. Kronkelpaden in het bos leiden langs stokoude houten kerken, boerderijen en werkplaatsen. Begraafplaats Lychakiv ligt op je route: 42 hectare praalgraven op een heuvel. Maar bij het Père-Lachaise van Oost-Europa horen ook een Pools en een Oekraïens oorlogskerkhof. Aan de geschiedenis is in dit land niet te ontkomen.

Op de trein: het wereldrecord zwijgen

Middernacht in Lviv. Mijn rolkoffer klettert gênant luid over de verlaten voetpaden. Bij het treinstation heerst grote drukte. Taxi’s, minibussen, auto’s, haastige reizigers, gedrum. De stad slaapt niet maar neemt de trein? Ik ga naar Kiev. Dankzij de conductrice vind ik de eersteklaswagon. De gang is bekleed met houtfineer en naast het toilet pruttelt een samowar met heet water voor wie thee of koffie wil zetten. In mijn slaapcoupé zijn slechts twee van de vier bedden gedekt. De vrouw in het andere bed slaapt al. Of sliep. Ze draait zich demonstratief om terwijl ik mijn beddengoed uit een ritselende plastic hoes pulk. Om halfzes word ik wakker. Ik kom overeind en groet mijn overbuur, die geen krimp geeft en dat consequent volhoudt. Ze haalt koffie, ik pak mijn broodje uit. Zij slikt, ik kauw. We zwijgen. Ik vlucht in mijn boek, zij is zwijgend aanwezig. Opkijken voelt als gluren. We delen de kleine ruimte urenlang zonder oogcontact te maken.

Kiev: van Stalin tot streetart

Mijn Airbnb-host in Kiev lacht om mijn treinverhaal. Socializen met wildvreemden is hier ongebruikelijk. Zij spreekt als studente uitstekend Engels en verhuurt samen met haar vader kamers om haar levensstandaard op te krikken. Haar ogen blinken als ik Odessa vernoem. De Zwarte Zee staat in Oekraïne voor vakantie.

Woonde ik in Kiev, dan koos ik misschien voor een staycation. De grandeur die ik met Moskou associeer, krijg ik hier op een presenteerblaadje. Wat voor mijn gastvrouw duur is, kost mij een habbekrats. Ik begin traditioneel, met het beroemde Holenklooster, dat op een groene heuvel uitkijkt over de rivier de Dnjepr. Je gebruikt dan metrostation Arsenalna, dat 105 meter diep in de heuvel ligt, een wereldrecord. Tientallen vergulde torens en torentjes schitteren in de zon. In de kloosterkerken doemen de fresco’s en iconen langzaam op uit de schemering. Ondergrondse gangen verbinden de hogere en de lagere gedeeltes. Ik koop een kaars, huur een gewaad om me te bedekken en bezoek in stilte de grotten, waar de mummies van de monniken rusten. Het klooster is een lavra, een van de vier belangrijkste geloofscentra van de Russisch-orthodoxe kerk.

Ook de Sint-Sophiakathedraal is een must. Ze ontleent haar naam aan de Aya Sophia. Ik spendeer een week in Kiev en kan veel tijd uittrekken voor kerken en musea. De aanraders? Het Tsjernobylmuseum bereidt je voor op je uitstap naar de plek van de kernramp. Het Holodomor-Memoriaal documenteert de genocide door hongersnood die Stalin pleegde op de Oekraïners. Kiev zit nog met veel Sovjetmonumenten opgezadeld, waarvan het 91 meter hoge standbeeld van Moeder Moederland het spectaculairste is. Haar zwaard is belachelijk klein uitgevallen omdat het niet hoger mocht reiken dan de torens van het Holenklooster. Als je de juiste marshrutka vindt (een uitdaging!), kan je in de stadsrand Mezhyhirya bezoeken, het enorme landgoed van de verjaagde president Janoekovytsj, een Versailles van de corruptie.

Naakte strandgasten

Ik logeer in de negentiende-eeuwse havenwijk Podil, de beste uitvalsbasis voor wie de polsslag van Kiev wil voelen. Streetartfresco’s reiken er huizenhoog. Langs hippe eethuizen wandel ik naar de duizelingwekkende voetgangersbrug over de Dnjepr. De loungebars op het riviereiland Trukhaniv kijken uit op de skyline van Kiev. Ik stap vijf kilometer door het bos en bereik het brede zandstrand op de punt van het eiland. Zwemkleding hoeft hier niet. In de verte tuurt Moeder Moederland naar de overwegend naakte strandgasten. Een roeibootje zet je over naar het eiland van Hydropark, een luid, ouderwets recreatiepark waar grillrestaurants bergen vlees serveren. In Kiev word je van de ene wereld naar de andere geteleporteerd. Trends en tijdperken co-existeren er.

Ik ga naar het hart van de stad, de Chresjstjatykboulevard en het Maidanplein. Europeesgezinde Oekraïners betoogden hier in 2014 maandenlang tegen het pro-Russische beleid van president Janoekovytsj. De expo op het plein vertelt de toenmalige revolutie aan de hand van berichten op social media. Of sluit je aan bij de themawandelingen van Kiev Walking Tours. Ik ben in Kiev tijdens de nationale feestdag en zie de door president Zelensky georganiseerde volksparade over de boulevard trekken. Iedereen zwaait met geel-blauwe vlaggetjes. Geel voor graan, blauw voor de hemel. Zou die kunnen opklaren?

In het station: ‘no English’

Zwakke democratieën kenmerken zich door ongelijkheid, slechte mobiliteit en despotische ambtenaren, die hun diensten op hun voorwaarden verstrekken. Mishaag de norse kassadame in het museum niet. Accepteer dat de loketbediende in het station autonoom beslist welke trein en ticketklasse bij jou passen. Of er geen betere optie is? Ze draait haar beeldscherm naar me toe. Computer says no. In groene, flikkerende cyrillische letters.

Tweede scène om 19.30 uur in Odessa. Het loket voor verre reizen blijft tot 20 uur open maar is onbemand. De loketbedienden houden een koffiekransje in het zicht van iedereen. ‘Zo gaat dat dan,’ zucht een Oekraïens stelletje. Ze druipen af. De macht van de ambtenaar zit in het tijdverlies dat hij je kan berokkenen. ‘Hello, tickets please!’, roep ik. De loketdame komt aangesloft en neemt weerwraak. ‘No English’, dienstweigert ze. Achter mij staan drie jonge Oekraïners die blij zijn dat ik mevrouw naar haar loket riep. Ze vertalen. Burgeralliantie – bureaucratie: 2-0.

Odessa: niet zo heel ver van Ibiza

Odessa ligt op een heuvel, zoals Kiev. Ik ga eindelijk De Trap bekijken. Om hem te zien zoals hij bedoeld is, loop ik om via het stadspark en de havenlaan. De Trap verwelkomde en intimideerde iedereen die aan wal ging in de haven. De 192 treden versmallen van 22 naar 12 meter om de klim langer te doen lijken. Op de heuvel troont een haag van stadspaleizen. Een gordijn van weelderige gevels dat bij de trap opengaat. Eigenlijk heeft filmmaker Eisenstein het perspectief omgedraaid: zijn kinderwagen rolde naar beneden.

Ik klauter naar boven. Drukte. Mensen poseren voor selfies, souvenirverkopers leuren met lichtgevende haarbanden en plastic helikoptertjes. Op deze plek werd al aan setjetting gedaan voor de schrijver van Game of Thrones geboren was. Zelfs de naam veranderde van Richelieu- naar Potemkintrappen. Maar wat met de coulissen van de filmset? Wat wacht er achter het stenen gordijn boven aan de trap?

Odessa is verrassend ruig en ongepolijst. Nieuwe rijken in luxewagens razen door de rechte, Parijse boulevards met Provençaalse platanen. De stad is in 1795 gesticht in opdracht van tsarina Catharina de Grote door de Franse graaf Richelieu en de Catalaanse admiraal De Ribas, die zijn naam gaf aan de beroemde hoofdstraat Derybasivska. Prins Potemkin, haar ex-minnaar, was enkele jaren eerder overleden. Hij bestuurde de nieuwe gebieden aan de Zwarte Zee en zou nepdorpen gebouwd hebben om de tsarina te imponeren: Potemkindorpen.

Odessa is geen Potemkinstad. De straten zijn geplaveid met geschiedenis. Wie in de negentiende eeuw vervolgd of gecensureerd werd, vond asiel en vrijheid in boomtown Odessa. Maar achter de historische gevels schuilt veel armoede. Potemkingevels? Ik zie de stad vooral door de ogen van de elite. De hippe foodmarket en de foodtrucks met terrasjes in het stadspark nemen geen grote happen uit mijn budget. Ik wandel langs de kust, langs verouderde sanatoria uit de Sovjettijd, en doe een terrasje met zeezicht in Arkadia, het nieuwe strandparadijs met loungebars, dansclubs en een shoppingcentrum. De adresjes voor de happy few heten Santorini, Ibiza of Itaka. Zij dromen graag van de Middellandse Zee, ik zou het liefst de Zwarte Zee oversteken naar Georgië. Europa eindigt hier nog niet.

Naar Tsjernobyl: het vijfstappenplan

Tsjernobyl ligt op 100 km of anderhalf uur rijden van Kiev en is gemakkelijk en veilig te bezoeken. Hoe je dat aanpakt?

  • Zonder permit mag je het militaire spergebied rond de reactor (de 30 km-zone) niet binnen. Je riskeert een gevangenisstraf.
  • Boek dus online bij een lokale touroperator. De dagtrip duurt van 9 tot 17 uur en kost 90 à 120 euro. De touroperator regelt je permit, het vervoer en geeft de rondleidingen. Kies voor een kleine reisgroep van maximaal 15 personen.
  • Draag gesloten schoenen, een lange broek en lange mouwen. Raak niets aan, neem niets mee als souvenir. Volg de instructies van je gids en je loopt geen gevaar.
  • Ik stond bij de sarcofaag, wandelde twee uur door de overwoekerde straten van de ontruimde stad Prypjat, lunchte in de kantine van de kerncentrale en bezocht een gigantische Sovjetradarinstallatie. Drie gidsen begeleidden onze groep van twaalf personen. Alles was voorbeeldig georganiseerd.
  • Tsjernobyl bezoeken is herinneringstoerisme. De ramp heeft ook bij ons een grote impact gehad. Maak gerust selfies of koop souvenirs, maar beschadig niets en blijf altijd bij je groep.

Go2Chernobyl: touroperator voor Tsjernobyl. Getest en uitstekend bevonden. Vertrek in Kiev. www.go2chernobyl.com

Hoe overleef je 30 uur op de Flixbus?

Als busreiziger stoot je tien keer minder CO2 uit dan op een vliegtuig. De trein presteert nog beter en rijdt meestal niet op fossiele brandstof. Bovendien heeft traag over land reizen onmiskenbare charmes. Overvlieglanden worden mooie, boeiende streken. Je ziet het landschap en de bewoning evolueren en arriveert geacclimatiseerd op je bestemming.

En wat met de lange busreis? Flixbus biedt altijd ruime zitplaatsen. Wat de ritten oncomfortabel kan maken, is de hoge werkdruk op de chauffeurs. Ik maakte bijvoorbeeld een reis naar Roemenië (33 uur) zonder toilet aan boord en met hyperkorte pauzes. Passagiers werden bij het instappen niet geteld.

Mijn route naar Lviv liep grotendeels door Duitsland, de thuisbasis van Flixbus, waar de maatschappij strenger toekijkt op de kwaliteit en meestal moderne busstations bedient. Maar ook hier worden te weinig eet- of plaspauzes ingelast. De overstap in Berlijn gunde me drie uur pauze en verdeelde mijn reis in ritten korter dan 15 uur.

www.flixbus.be

Eten

1. Bierlin Lemberg
Chaikovks’koho 18, Lviv
Ruige rock, de beste artisanale bieren, hamburgers en muurschilderingen in burleske sfeer.

2. Lviv Coffee Manufacture
Valova 16, Lviv
Koffiehuis in Weense stijl. Even goede taarten en véél betere koffie dan in Oostenrijk.

3. Bessarabsky Market
Chresjstjatykboulevard, Bessarabska Square 2, Kiev
Overdekte markt in artnouveaustijl in hartje Kiev. Traditionele kraampjes, craftbeerpub, hippe foodcourt.

4. Khinkali
Shota Rustaveli 4, Kiev, www.khinkali.com.eu
Mis je kans om Georgisch te eten niet. Khinkali, deegtasjes met gehakt, koriander en bouillon, zijn razend populair.

5. City Food Market
Rishelievska 9A, Odessa - cityfood.market
Streetfood uit de hele wereld, in een oud stadspaleis.

6. Green Theater
Marazliivska 34, Park Tarasa Shevchenka, Odessa
Concerten, foodtrucks en terrasjes in het stadspark.

Doen

1. Rynokplein
Lviv
Het drukbezochte hart van Lviv. Omringd door fraaie stadspaleizen.

2. Boimkapel
Katedralna Square 1, Lviv
Renaissancejuweel uit de vroege zeventiende eeuw.

3. Begraafplaats Lychakiv
Mechnykova 33, Lviv
Het Père-Lachaise van Oekraïne, plus een Poolse en een recente Oekraïense militaire begraafplaats.

3. Openluchtmuseum Shevshenko Hai
Chernecha Hora 1, Lviv, shevchenko-ethnopark.virtual.ua/en/
Plattelandsarchitectuur uit heel Oekraïne.

4. Sint-Sophiakathedraal
Pl. Sofiyska, M: Zoloti Vorota, Kiev
Mozaïeken en fresco’s uit de elfde eeuw.

5. Kyevo-Pecherska Lavra
M: Arsenalna, Kiev, kplavra.kiev.ua
Kloostercomplex met gouden koepels, fresco’s en grotten met mummies. Werelderfgoed.

6. Trukhaniv-eiland
M: Poshtova pl. en Hydropark
Stranden, bossen, bars, recreatie. Voetgangersbrug naar Podil of roeibootje vanaf Hydropark.

7. Pinchuk Art Centre
Baseyna 2A, M: Pl. Tolstoho, Kiev, pinchukartcentre.org
Hedendaags kunstmuseum, gefinancierd door miljardair Viktor Pinchuk. Gratis.

8. Kiev Walking Tours
Maidanplein, M: Maidan Nezalezjnosti, www.kievwalkingtours.com.ua
Gratis themawandelingen, aanbevolen.

9. Chornobyl Museum
Khoryva 1, M: Kontraktova Pl., www.chornobylmuseum.kiev.ua
Uitstekend museum over de kernramp en haar gevolgen.

10. Holodomor-Memoriaal
Ivana Mazepy 15A, M: Arsenalna
Gratis museum over de door Stalin georganiseerde hongersnood (1932-33).

11. Mezhyhirya
Ivana Franka 19, Novi Petrivtsi - www.mnp.org.ua
137 hectare groot landgoed van ex-president Janoekovytsj. Op 20 km van Kiev. Ook het museum van de corruptie genoemd.

12. Arkadia Beach
Tram 5 vanaf het station van Odessa
Blitse strand-, shopping- en uitgaanspret voor de nouveaux riches. Mensen kijken!

Deel je ervaring

Contact

Adres en contactgegevens

Over Pasar

Onze organisatie en onze missie

Ontdek de Pasar-afdeling in jouw buurt

Pasar heeft 290 afdelingen; wij zijn dus altijd dicht bij jou in de buurt!

Pasar is er voor jou

Ontdek onze ledenvoordelen

  • Op vakantie met het gezin of in groep? Overnachten in hotels, vakantiewoningen of op camping? Als lid krijg je exclusieve Pasar-kortingen.
  • Fan van fietsen of wandelen, in België of het buitenland? Als lid heb je toegang tot alle wandel- en fietsroutes uitgeschreven en getest door Pasar.
  • Reisinspiratie thuis en onderweg dankzij onze magazines (Pasar, Campertijd, de Kampeergids en de Kampeerwijzer), ook beschikbaar op tablet.
  • Bespaar op je verzekering! We bieden je voordeeltarieven op verzekeringen voor camper en caravan.
  • Gratis of met korting deelnemen aan activiteiten van de Pasar-afdeling in je buurt maar ook de Pasar-kampeerclubs, gps- en elektrische fiets-afdelingen.
Twee vrouwen lezen een kaart op een stadsplein
Vertel ons wie je bent en ontdek een lidmaatschap op maat van jouw interesses!